काठमाडौं । हिन्दु धर्मावलम्बीले आज हरिबोधिनी एकादशी श्रद्धा, भक्ति र धार्मिक विधिपूर्वक मनाउँदै छन्। वर्षभर मनाइने एकादशीमध्ये विशेष महत्त्व बोकेको यस पर्वलाई ठूली एकादशीका रूपमा समेत चिनिन्छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार आषाढ शुक्ल एकादशीका दिन क्षीरसागरमा शयन गर्नुभएका भगवान् विष्णु चार महिनापछि कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिन जागा हुनुहुन्छ भन्ने विश्वास छ। भगवान् विष्णुको निद्रा समाप्त भई जागृत हुने दिन भएकाले यस पर्वलाई हरिबोधिनी एकादशी भनिएको हो।
हरिबोधिनी एकादशीको अवसरमा देशका विभिन्न स्थानमा रहेका मठमन्दिर तथा धार्मिक स्थलमा विशेष पूजाआजा भइरहेको छ। भक्तजनले बिहानै स्नान गरी व्रत बस्ने, भगवान् विष्णुको आराधना गर्ने, तुलसीमा जल चढाउने र भजनकीर्तन गर्ने परम्परा छ।
यस पर्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष तुलसी विवाह हो। आज घरघरमा तुलसीको मठ सजाएर तुलसी र भगवान् विष्णुको प्रतीक शालिग्रामको विधिपूर्वक विवाह गराउने चलन छ। धार्मिक विधिअनुसार तुलसी र शालिग्रामको विवाह गराई पूजाआराधना गर्ने परम्पराले यस दिनलाई थप विशेष बनाएको छ।
सनातन हिन्दु परम्परामा तुलसीलाई अत्यन्त पवित्र वनस्पतिका रूपमा लिइन्छ। भगवान् विष्णुलाई तुलसी प्रिय हुने धार्मिक विश्वासका कारण विष्णुपूजा, धार्मिक अनुष्ठान तथा विभिन्न शुभकार्यमा तुलसीको पात प्रयोग गर्ने चलन रहिआएको छ। तुलसीलाई धार्मिक आस्थासँगै औषधीय गुण भएको वनस्पतिका रूपमा पनि चिनिन्छ।
हरिबोधिनी एकादशीसँगै हरिशयनी एकादशीबाट सुरु भएको चतुर्मास व्रत समाप्त हुने धार्मिक मान्यता छ। चतुर्मास अवधिमा रोकिएका विवाह, व्रतबन्धलगायतका मांगलिक तथा शुभकार्य यस पर्वपछि पुनः सुरु गर्ने परम्परा रहेको छ।
विशेषगरी नदी, तलाउ तथा तीर्थस्थलमा स्नान र पूजाआजा गर्ने भक्तजनको उपस्थिति रहने यस पर्वले धार्मिक आस्था, पारिवारिक परम्परा र सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ।
हरिबोधिनी एकादशी केवल व्रत र पूजामा सीमित पर्व नभई प्रकृति, धार्मिक विश्वास र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सनातन संस्कृतिसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण अवसरका रूपमा मनाइँदै आएको छ।
